‘नटसम्राट’ हरपला! ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे निधन; अभिनय, सामाजिक बांधिलकी आणि देशसेवेचा अनोखा प्रवास संपला

छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) दि ८ :- 

मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार अभिनयाने, प्रभावी संवादफेकीने आणि संवेदनशील व्यक्तिमत्त्वाने रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोव्यात निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. गोव्यातील डोना पाउला येथील निवासस्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळून आले. त्यांना तातडीने रुग्णालयात दाखल करण्यात आले; मात्र डॉक्टरांच्या प्रयत्नांनंतरही त्यांना वाचवता आले नाही. उपलब्ध वृत्तांनुसार, हृदयविकाराच्या झटक्यानंतर त्यांची प्रकृती गंभीर झाली होती.

नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीने केवळ एक ज्येष्ठ अभिनेता गमावला नसून, स्वतःची स्वतंत्र अभिनयशैली निर्माण करणारा एक संवेदनशील कलाकार, दिग्दर्शक आणि सामाजिक कार्यकर्ता गमावला आहे.

विश्वनाथ पाटेकर ते ‘नाना पाटेकर’

नाना पाटेकर यांचे पूर्ण नाव विश्वनाथ पाटेकर. त्यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे झाला. मुंबईतील सर जे. जे. इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्ट येथे त्यांनी शिक्षण घेतले.

रंगभूमीपासून त्यांच्या कलाप्रवासाला सुरुवात झाली. ज्येष्ठ रंगकर्मी विजया मेहता यांनी दिग्दर्शित केलेल्या नाटकातून त्यांनी रंगभूमीवर पाऊल ठेवले. पुढे त्यांच्या अभिनयातील नैसर्गिकपणा, आवाजातील धार आणि व्यक्तिरेखेत पूर्णपणे मिसळून जाण्याची क्षमता यामुळे त्यांची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली.

‘गमन’पासून चित्रपटसृष्टीतील प्रवास

१९७८ मधील ‘गमन’ या चित्रपटातून नाना पाटेकर यांनी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. सुरुवातीच्या काळात अनेक छोट्या-मोठ्या भूमिका केल्यानंतर ‘परिंदा’ (१९८९) या चित्रपटाने त्यांच्या कारकिर्दीला मोठी दिशा मिळाली.

‘परिंदा’मधील प्रभावी अभिनयासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर ‘क्रांतिवीर’ (१९९४) मधील भूमिकेसाठी त्यांनी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार पटकावला. ‘अग्निसाक्षी’ (१९९६) या चित्रपटासाठी पुन्हा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळवत त्यांनी आपल्या अभिनयाची ताकद सिद्ध केली. अशाप्रकारे नाना पाटेकर यांनी तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आपल्या नावावर केले.

अभिनेता म्हणूनच नव्हे, तर दिग्दर्शक म्हणूनही ठसा

नाना पाटेकर यांनी अभिनयाबरोबरच लेखन आणि दिग्दर्शन क्षेत्रातही काम केले. ‘प्रहार : द फायनल अटॅक’ हा त्यांनी दिग्दर्शित केलेला महत्त्वाचा चित्रपट. लष्करी पार्श्वभूमी, शिस्त आणि सैनिकांचे जीवन यांचा प्रभाव त्यांच्या या चित्रपटात ठळकपणे जाणवतो.

यानंतर ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘वेलकम’, ‘राजनीती’, ‘नटसम्राट’ यांसारख्या विविध धाटणीच्या चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची व्याप्ती दाखवून दिली. विशेषतः **‘नटसम्राट’**मधील गणपतराव बेलवलकर या भूमिकेने मराठी रसिकांच्या मनात त्यांचे स्थान आणखी उंचावले.

पद्मश्रीसह अनेक सन्मान

नाना पाटेकर यांच्या कला क्षेत्रातील योगदानाची दखल घेत भारत सरकारने त्यांना २०१३ मध्ये पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले. महाराष्ट्र शासनाचा राज कपूर विशेष योगदान पुरस्कार देखील त्यांना मिळाला. त्यांच्या कारकिर्दीत राष्ट्रीय पुरस्कारांसह महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार आणि इतर अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले.

विशेष म्हणजे महाराष्ट्र शासनाकडून मिळालेल्या राज कपूर पुरस्काराची १० लाख रुपयांची रक्कम त्यांनी महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्तांसाठी दान केली, यातून त्यांच्या सामाजिक संवेदनशीलतेची प्रचिती आली.

कलाकारासोबत सैनिकही!

नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक वेगळी बाजू म्हणजे देशसेवा.

१९८८ मध्ये ते प्रादेशिक सेनेत (Territorial Army) कॅप्टन म्हणून दाखल झाले. ‘प्रहार’ चित्रपटाच्या तयारीसाठी त्यांनी लष्करी प्रशिक्षणही घेतले. पुढे १९९९ च्या कारगिल युद्धाच्या काळात त्यांनी मराठा लाइट इन्फंट्रीमध्ये मेजर म्हणून सेवा बजावली, अशी त्यांची लष्करी कारकीर्दही उल्लेखनीय राहिली.

त्यांना पुढे मानद लेफ्टनंट कर्नल हा सन्माननीय हुद्दा देण्यात आला.

त्यामुळे नाना पाटेकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ रुपेरी पडद्यापुरते मर्यादित नव्हते. कलाकार, दिग्दर्शक आणि सैनिक अशा तीनही भूमिका त्यांनी आपल्या आयुष्यात जगल्या.

शेतकऱ्यांसाठी ‘नाम फाउंडेशन’

नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्याची सर्वाधिक चर्चा झाली ती **‘नाम फाउंडेशन’**मुळे. अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने सप्टेंबर २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना करण्यात आली.

महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त आणि संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्यांना मदत करणे, जलसंधारणाची कामे, गावांचा विकास आणि शेतकरी कुटुंबांना आधार देणे या क्षेत्रात संस्थेने काम केले.

शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांचा प्रश्न असो, दुष्काळाची झळ असो किंवा ग्रामीण भागातील पाण्याचा प्रश्न—नाना पाटेकर यांनी प्रसिद्धीपेक्षा प्रत्यक्ष मदतीला महत्त्व दिले. त्यांच्या सामाजिक कार्यामुळे महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागाशी त्यांचे नाते अधिक घट्ट झाले.

संवादफेकीचा स्वतःचा ‘ब्रँड’

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे त्यांची आवाजातील ताकद, चेहऱ्यावरील भाव आणि संवादफेकीची विशिष्ट शैली. त्यांनी पडद्यावर साकारलेल्या व्यक्तिरेखा केवळ भूमिका राहिल्या नाहीत, तर त्या प्रेक्षकांच्या स्मरणात कायमच्या कोरल्या गेल्या.

गंभीर भूमिका असो, खलनायक असो, सामाजिक विषयावरील व्यक्तिरेखा असो किंवा विनोदी भूमिका—नाना पाटेकर यांनी प्रत्येक व्यक्तिरेखेला आपली वेगळी छाप दिली.

भारतीय चित्रपटसृष्टीची मोठी हानी

नाना पाटेकर यांच्या अचानक निधनाच्या वृत्ताने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीत शोककळा पसरली आहे. त्यांच्या अभिनयाचा ठसा अनेक पिढ्यांवर राहणार आहे.

‘गमन’पासून ‘नटसम्राट’पर्यंतचा प्रवास, राष्ट्रीय पुरस्कारांपासून पद्मश्रीपर्यंतचा सन्मान, रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंतची कारकीर्द आणि अभिनयासोबत सामाजिक व देशसेवेची जोड—नाना पाटेकर यांचे आयुष्य अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरले.

त्यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक असामान्य आणि अष्टपैलू कलाकार हरपला आहे.

भावपूर्ण श्रद्धांजली!

अखलाख देशमुख

‘महाराष्ट्र वाणी’ टीम