दुष्काळ फक्त शेतात पडत नसतो; तो शेतकऱ्याच्या घरात, चुलीत आणि स्वप्नांतही उतरतो!

छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) दि २९ :- दुष्काळ म्हटलं की डोळ्यासमोर उभं राहतं ते करपलेलं शेत, भेगा पडलेली जमीन, आटलेल्या विहिरी आणि पाण्यासाठी वणवण भटकणारी माणसं. मात्र दुष्काळाची खरी व्याप्ती एवढ्यापुरती मर्यादित नसते. दुष्काळ फक्त शेतात पडत नाही; तो शेतकऱ्याच्या घरात, त्याच्या चुलीत, धान्याच्या डब्यात, जनावरांच्या गोठ्यात आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे त्याच्या आशेवर पडतो.

पावसाने पाठ फिरवली की सर्वप्रथम संकटात सापडतो तो शेतकरी. वर्षभर कष्ट करून पिकवलेले पीक डोळ्यांसमोर करपताना पाहण्याची वेळ त्याच्यावर येते. शेतातील हिरवाई नाहीशी होते आणि जमिनीवर भेगा पडतात. विहिरींची पाणीपातळी खालावते, बोअरवेल कोरड्या पडतात आणि पिण्याच्या पाण्यासाठीही संघर्ष सुरू होतो.

दुष्काळाची झळ केवळ पिकांनाच बसत नाही. जनावरांसाठी चारा मिळत नाही, पाण्याची व्यवस्था करावी लागते आणि गोठ्यातील मुक्या जीवांची चिंता शेतकऱ्याला सतावत राहते. उत्पन्नाचे साधन असलेली जनावरे जगवायची कशी, हा प्रश्न त्याच्यासमोर उभा राहतो.

एकीकडे शेतातील पीक हातातून जाते आणि दुसरीकडे घरातील धान्याचे डबे हळूहळू रिकामे होऊ लागतात. किराणा, वीजबिल, मुलांचे शिक्षण, औषधोपचार आणि रोजच्या संसाराचा खर्च भागवताना शेतकरी कर्जाच्या विळख्यात आणखी अडकत जातो.

दुष्काळ म्हणजे फक्त पाण्याची कमतरता नाही; तो रोजच्या जगण्यावर आलेला आर्थिक आणि मानसिक ताण आहे.

शेतकऱ्याच्या डोळ्यात पुढच्या हंगामाची स्वप्ने असतात. पेरणी करताना तो आभाळाकडे आशेने पाहतो. पीक उभं राहतं तेव्हा त्याला आपल्या कष्टाचं चीज होईल, अशी अपेक्षा असते. मात्र पाऊस दगा देतो तेव्हा त्या आशेचं रूपांतर चिंतेत होतं. घरातील लहान मुलांच्या गरजा, मुलींचं शिक्षण, कर्जाचे हप्ते आणि घरखर्च या सगळ्यांचा भार त्याच्या खांद्यावर येतो.

शेतकरी केवळ स्वतःसाठी पीक घेत नाही; तो संपूर्ण समाजासाठी अन्न पिकवतो. शहरातील बाजारपेठांपासून प्रत्येक घरातील ताटापर्यंत त्याच्या कष्टाचा वाटा असतो. त्यामुळे अन्नदात्याच्या शेतात दुष्काळ पडला, तर त्याचा परिणाम केवळ एका कुटुंबावर होत नाही; त्याची झळ संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बसते.

दुष्काळग्रस्त भागात रोजगाराच्या संधी कमी होतात. शेतमजुरांच्या हाताला काम राहत नाही. गावातील बाजारपेठेतील व्यवहार मंदावतात. दुकानदार, छोटे व्यावसायिक, वाहतूकदार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडलेले अनेक घटक त्याच्या परिणामाला सामोरे जातात.

म्हणूनच दुष्काळाकडे केवळ ‘पाऊस कमी झाला’ या एका निकषातून पाहणे पुरेसे नाही. शेतकऱ्याच्या उत्पादनाचे नुकसान, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता, जनावरांचा चारा, रोजगार, कर्जाचा वाढता बोजा आणि कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचा प्रश्न या सर्व बाबींचा विचार करणे गरजेचे आहे.

सरकारकडून दुष्काळ जाहीर केला जातो, शासन निर्णय काढले जातात, विविध सवलती आणि मदतीच्या घोषणा होतात. मात्र संकटात सापडलेल्या शेतकऱ्याच्या दृष्टीने घोषणा कागदावर न राहता प्रत्यक्ष बांधावर आणि त्याच्या बँक खात्यात मदत पोहोचणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

आज गरज आहे ती शेतकऱ्याच्या वेदना समजून घेण्याची. नुकसान झालेल्या पिकाची योग्य पाहणी, वेळेवर पंचनामे, पुरेशी आर्थिक मदत, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था, जनावरांसाठी चारा आणि ग्रामीण भागात रोजगाराची उपलब्धता याकडे तातडीने लक्ष देण्याची.

कारण...

दुष्काळ फक्त शेत जाळत नाही.

तो घरातील चूल थंड करतो.

तो धान्याचे डबे रिकामे करतो.

तो जनावरांच्या गोठ्यातील चारा संपवतो.

तो मुलांच्या भविष्याची चिंता वाढवतो.

आणि सर्वांत वेदनादायक म्हणजे—तो शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील उद्याची आशा हिरावून घेतो.

ज्याच्या कष्टावर देशाची भूक भागते, त्या अन्नदात्याच्या जगण्यावरच संकट कोसळत असेल, तर त्याची वेदना केवळ आकडेवारीत मोजून चालणार नाही.

सरकारने दुष्काळाची घोषणा करण्याबरोबरच दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्याच्या घरापर्यंत मदतीचा हात पोहोचवणे हीच आजची खरी गरज आहे.

एक प्रश्न मात्र कायम आहे...

अन्नदात्याच्या शेतात पडलेला दुष्काळ त्याच्या घराच्या उंबरठ्यापर्यंत पोहोचला आहे, त्याच्या चुलीपर्यंत पोहोचला आहे, त्याच्या लेकरांच्या भविष्यापर्यंत पोहोचला आहे... मग त्याची ही वेदना सत्तेच्या दरबारापर्यंत कधी पोहोचणार?

— अखलाख देशमुख | महाराष्ट्र वाणी न्यूज