पुस्तकांची चळवळ, ऐतिहासिक वारशाचे जतन अन् समाजप्रबोधन; मिर्झा अब्दुल कय्यूम नदवी यांचा २५ वर्षांचा ज्ञानप्रवास

छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) दि २२ :- समाजात वाचनाची आवड निर्माण करणे, मुलांपर्यंत पुस्तके पोहोचवणे आणि ऐतिहासिक वारशाबद्दल जनजागृती घडवून आणणे, या उद्दिष्टांसाठी सातत्याने कार्य करणारे मिर्झा अब्दुल कय्यूम नदवी हे छत्रपती संभाजीनगरमधील परिचित नाव आहे. पुस्तक व्यवसाय, सामाजिक उपक्रम, पत्रकारिता आणि इतिहासाच्या अभ्यासाची सांगड घालत त्यांनी गेल्या २५ वर्षांहून अधिक काळ ज्ञानप्रसारासाठी योगदान दिले आहे. पुस्तके ही केवळ अभ्यासकांपुरती मर्यादित न राहता प्रत्येक मुलाच्या आयुष्याचा भाग बनावीत, हा त्यांच्या कार्यामागील प्रमुख विचार आहे.

शिक्षणातून घडलेली ज्ञानाची वाटचाल

नारेगाव येथे जन्मलेल्या मिर्झा अब्दुल कय्यूम नदवी यांचे शिक्षण पारंपरिक ज्ञानपरंपरा आणि आधुनिक शैक्षणिक अभ्यास यांच्या संगमातून झाले. जिल्हा परिषद शाळेतील प्राथमिक शिक्षणानंतर त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातून पदव्युत्तर शिक्षण आणि एम.फिल. पूर्ण केले. तसेच लखनऊ येथील नदवतुल उलेमा संस्थेतूनही त्यांनी शिक्षण घेतले. भाषा, साहित्य, इतिहास आणि सांस्कृतिक वारसा यांमधील त्यांची रुची त्यांच्या पुढील सामाजिक कार्यात प्रतिबिंबित होते.

‘मिर्झा वर्ल्ड बुक हाऊस’मधून वाचनसंस्कृतीचा प्रसार

पुस्तक विक्री आणि वितरण क्षेत्रातील २५ वर्षांहून अधिक अनुभवाच्या बळावर नदवी यांनी वाचक आणि साहित्य यांच्यातील दुवा मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला आहे. केसर कॉलनी येथील ‘मिर्झा वर्ल्ड बुक हाऊस’च्या माध्यमातून ऐतिहासिक साहित्य, शैक्षणिक पुस्तके, चरित्रग्रंथ, बालसाहित्य आणि विविध नियतकालिके वाचकांपर्यंत पोहोचविण्याचे काम केले जाते.

पुस्तके खरेदी करणे सर्वसामान्यांना सहज शक्य व्हावे आणि मुलांमध्ये वाचनाची सवय निर्माण व्हावी, यासाठी त्यांनी ‘सेव्ह मनी, रीड बुक्स’ या बचत उपक्रमाला प्रोत्साहन दिले. याशिवाय रस्त्यावर वाचकांपर्यंत पुस्तके पोहोचविण्याची ‘किताबवाला’ ही संकल्पनाही राबविली. वाचनासाठी मोठ्या सुविधा किंवा विशेष परिस्थितीची वाट पाहण्याऐवजी पुस्तके लोकांच्या दैनंदिन जीवनात आणण्याचा हा प्रयत्न आहे.

‘रीड अँड लीड फाउंडेशन’ आणि मोहल्ला ग्रंथालयांची चळवळ

मिर्झा अब्दुल कय्यूम नदवी हे ‘रीड अँड लीड फाउंडेशन’चे संस्थापक आणि अध्यक्ष आहेत. कुटुंबीयांच्या सहकार्याने सुरू झालेल्या या उपक्रमाचा मुख्य भर मुलांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करणे आणि परिसरातच पुस्तकांची उपलब्धता वाढविणे हा आहे.

मोहल्ला ग्रंथालयांच्या माध्यमातून मुलांना त्यांच्या राहत्या परिसरात वाचनाची संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. या चळवळीचा विस्तार छत्रपती संभाजीनगरसह परभणी, जालना, बुरहानपूर आणि हैदराबादसारख्या शहरांपर्यंत झाल्याचे उपलब्ध माहितीत नमूद आहे.

या उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मुलांना केवळ पुस्तकांचे वाचक न ठेवता ‘ज्युनियर लायब्रेरियन’ म्हणून जबाबदारी देणे. त्यामुळे पुस्तकांचे व्यवस्थापन, इतर मुलांना वाचनासाठी प्रोत्साहन आणि नेतृत्वगुणांचा विकास अशा बाबींनाही चालना मिळते.

ऐतिहासिक वारशाच्या जतनासाठी पुढाकार

वाचनचळवळीबरोबरच छत्रपती संभाजीनगरच्या ऐतिहासिक आणि वास्तुशिल्पीय वारशाबद्दल जनजागृती करणे, हेही नदवी यांच्या कार्याचे महत्त्वाचे अंग आहे. शहराच्या इतिहासाशी संबंधित वास्तू, प्राचीन जलव्यवस्थापन आणि ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांचे योगदान नव्या पिढीसमोर आणण्याचा ते प्रयत्न करतात.

नहर-ए-अंबरी आणि तिच्याशी संबंधित ऐतिहासिक जलव्यवस्थेचे महत्त्व, तसेच मलिक अंबर यांच्या कार्याचा वारसा यांसारख्या विषयांवर त्यांनी संशोधन, लेखन आणि माध्यमांच्या माध्यमातून लक्ष वेधले आहे. ऐतिहासिक वास्तू आणि जलवाहिन्या या केवळ जुन्या बांधकामांचा भाग नसून शहराच्या सांस्कृतिक स्मृती जपणाऱ्या महत्त्वाच्या खुणा आहेत, हा विचार त्यांच्या लेखनातून मांडला जातो.

पत्रकारिता, लेखन आणि बहुभाषिक साक्षरतेचा आग्रह

शैक्षणिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक विषयांवर वृत्तपत्रांमधून २५० हून अधिक लेख प्रकाशित झाल्याचे त्यांच्या कार्याच्या परिचयात नमूद आहे. लेखनाच्या माध्यमातून सार्वजनिक प्रश्न, सांस्कृतिक वारसा आणि वाचनसंस्कृती यांबाबत जागरूकता निर्माण करण्यावर त्यांचा भर आहे.

उर्दू, मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी या भाषांमधील वाचन-लेखनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांनी विद्यार्थी पोस्टकार्ड मोहिमा, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि साहित्यिक चर्चांमध्ये सहभाग घेतला आहे. विविध भाषांतील साहित्य वाचकांपर्यंत पोहोचल्याने ज्ञानाची देवाणघेवाण वाढते आणि समाजातील सांस्कृतिक संवाद अधिक समृद्ध होतो, अशी त्यांच्या उपक्रमामागील भूमिका आहे.

सामाजिक आणि साहित्यिक कार्याची दखल

वाचनसंस्कृती, सामाजिक सहभाग आणि साहित्यिक योगदानासाठी मिर्झा अब्दुल कय्यूम नदवी यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आल्याचे नमूद केले जाते. त्यामध्ये असोसिएशन ऑफ मुस्लिम प्रोफेशनल्स, नवी दिल्ली यांच्याकडून देण्यात येणारा ‘नॅशनल सोशल एक्सलन्स अवॉर्ड’, ‘श्याम देशपांडे मेमोरियल ग्रंथसखा पुरस्कार’, ‘आम्ही भारतीय पुरस्कार’ आणि हैदराबाद येथील ‘कल्चरल ब्रिज अवॉर्ड’ यांचा समावेश आहे.

पुस्तकांच्या माध्यमातून समाजपरिवर्तनाचा प्रयत्न

आजच्या डिजिटल युगात मुलांना वाचनाकडे आकर्षित करणे, स्थानिक इतिहासाची ओळख करून देणे आणि प्रत्येक परिसरात ज्ञानाची साधने उपलब्ध करणे ही महत्त्वाची आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत पुस्तक व्यवसाय, मोहल्ला ग्रंथालये, सामाजिक उपक्रम आणि पत्रकारिता यांच्या माध्यमातून नदवी यांनी उभारलेले कार्य लक्षवेधी ठरते.

पुस्तकांची उपलब्धता वाढवणे, मुलांना वाचनासाठी प्रेरित करणे आणि शहराच्या ऐतिहासिक स्मृती जपणे, या परस्परपूरक प्रयत्नांतून ज्ञानाभिमुख समाजनिर्मितीचा संदेश दिला जात आहे.

महाराष्ट्र वाणी | सत्यासाठी निर्भीड, जनतेसाठी समर्पित