बोडख्याच्या मातीतून औरंगाबादच्या शैक्षणिक क्षेत्रापर्यंत; अ‍ॅड. शेख लाल पटेल यांचा संघर्षमय प्रवास आजही स्मरणात

छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) दि २२ :- एखाद्या व्यक्तीचे मोठेपण केवळ तिच्या पदावरून किंवा व्यावसायिक यशावरून ठरत नाही, तर समाजाच्या प्रगतीसाठी तिने केलेल्या योगदानातून तिचे खरे महत्त्व अधोरेखित होते. अ‍ॅड. शेख लाल पटेल हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. वकिली, स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग आणि शिक्षणाच्या प्रसारासाठी केलेले प्रयत्न यांमुळे त्यांनी मराठवाड्याच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.

प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत शिक्षणाचा प्रवास

अ‍ॅड. शेख लाल पटेल यांचा जन्म ११ मे १९११ रोजी खुलताबादजवळील बोडखा या गावात झाला. सामान्य शेतकरी कुटुंबातून आलेल्या पटेल यांनी शिक्षणासाठी संघर्ष केला. पुढील शिक्षणाच्या उद्देशाने ते औरंगाबादला आले. प्रतिकूल परिस्थिती असूनही त्यांनी शिक्षणाची वाट सोडली नाही आणि पुढे कायद्याच्या क्षेत्रात आपले स्थान निर्माण केले.

स्वातंत्र्यलढ्यातही सक्रिय सहभाग

उपलब्ध ऐतिहासिक लेखानुसार, शेख लाल पटेल यांनी स्वातंत्र्य चळवळीत सहभाग घेतला होता. या काळात त्यांचा गोविंदभाई श्रॉफ यांच्याशी संबंध आला. स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागामुळे त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला, असा उल्लेख संबंधित लेखात आढळतो. त्यांच्या जीवनातील हा टप्पा सामाजिक आणि सार्वजनिक प्रश्नांबाबत असलेल्या त्यांच्या बांधिलकीची जाणीव करून देतो.

शैक्षणिक संस्थांच्या विकासासाठी प्रयत्न

शिक्षणाचा प्रसार हा त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातील महत्त्वाचा भाग होता. अंजुमन इशाअत-ए-तालीम या संस्थेच्या माध्यमातून शैक्षणिक उपक्रमांना चालना देण्यात त्यांचा सहभाग होता. मौलाना आझाद स्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज तसेच झिया-उल-उलूम हायस्कूल यांसारख्या शैक्षणिक संस्थांशी संबंधित त्यांच्या कार्याचा उल्लेख उपलब्ध लेखात करण्यात आला आहे.

शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजातील अधिकाधिक विद्यार्थ्यांना प्रगतीची संधी मिळावी, ही त्यांची भूमिका त्यांच्या शैक्षणिक कार्यातून दिसून येते. त्यांच्या योगदानाचा आढावा घेताना त्या काळातील मराठवाड्यातील शैक्षणिक परिस्थिती आणि संस्थांच्या विकासासाठी झालेले प्रयत्नही महत्त्वाचे ठरतात.

सार्वजनिक जीवनातही महत्त्वाची जबाबदारी

शिक्षण आणि वकिलीबरोबरच शेख लाल पटेल यांनी सार्वजनिक जीवनातही जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. संदर्भित लेखानुसार, १९६० ते १९६५ या कालावधीत त्यांनी मराठवाडा वक्फ बोर्डाचे पहिले अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. तसेच १९६७ मध्ये खुलताबादमधून जिल्हा परिषदेची निवडणूक जिंकली होती.

या विविध क्षेत्रांतील सहभागातून कायदा, सामाजिक कार्य आणि सार्वजनिक प्रशासन यांच्याशी त्यांचा असलेला संबंध स्पष्ट होतो.

कार्याचा ठसा आजही प्रेरणादायी

२८ सप्टेंबर १९९३ रोजी अ‍ॅड. शेख लाल पटेल यांचे निधन झाले. मात्र, त्यांच्या जीवनकार्याचा मागोवा घेतल्यास शिक्षणासाठी केलेले प्रयत्न, सार्वजनिक जीवनातील सहभाग आणि समाजाप्रती असलेली बांधिलकी यांचे महत्त्व लक्षात येते.

इतिहासातील अशा व्यक्तिमत्त्वांची ओळख नव्या पिढीला करून देणे आवश्यक आहे. कारण त्यांच्या जीवनप्रवासातून संघर्ष, शिक्षणाचे महत्त्व आणि सामाजिक योगदान यांची प्रेरणा मिळते. छत्रपती संभाजीनगर आणि मराठवाड्याच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना अ‍ॅड. शेख लाल पटेल यांच्यासारख्या व्यक्तींच्या कार्याची नोंद घेणे ही आपल्या सामूहिक वारशाची जपणूक ठरते.

संदर्भ : आरिफ पटेल यांचा “Shaikh Lal Patel: A Visionary Ahead of His Time” हा लेख, A New Chapter मासिक, पृष्ठ ३६ ते ३८.

संकलन व सादरीकरण : मिर्झा अब्दुल कय्यूम नदवी

Deccan History & Books — History • Heritage • Books • Reading Culture

महाराष्ट्र वाणी | सत्यासाठी निर्भीड, जनतेसाठी समर्पित