जांभळांचा विक्रमी सडा; निसर्ग देतोय दुष्काळाचा इशारा?

महाराष्ट्र वाणी

छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) डि १४ :- यंदाच्या उन्हाळ्यात बाजारपेठा, रस्त्यांच्या कडेला आणि गावागावांतील झाडांवर जांभळांची अक्षरशः रेलचेल दिसून येत आहे. अनेक ठिकाणी झाडांखाली जांभळांचा सडा पडलेला दिसतो. अनेक ज्येष्ठ नागरिकांच्या मते, इतक्या मोठ्या प्रमाणात जांभळांचे उत्पादन गेल्या अनेक दशकांत क्वचितच पाहायला मिळाले आहे.

ग्रामीण भागात पिढ्यानपिढ्या एक समज प्रचलित आहे की, ज्या वर्षी जांभळांचा सडा मोठ्या प्रमाणात पडतो, त्या वर्षी पाऊस कमी होण्याची किंवा दुष्काळाची शक्यता असते. हा केवळ लोकविश्वास आहे की त्यामागे काही वैज्ञानिक कारणही आहे, याबाबत उत्सुकता निर्माण झाली आहे.

वनस्पतिशास्त्रानुसार काही वृक्ष प्रतिकूल पर्यावरणीय परिस्थितीची चाहूल लागल्यावर अधिक प्रमाणात फळधारणा करतात. या प्रक्रियेला "मास्टिंग" (Masting) किंवा "स्ट्रेस फ्रुटिंग" (Stress Fruiting) असे म्हटले जाते. अशावेळी झाड आपली ऊर्जा नवीन वाढीसाठी खर्च न करता फळे आणि बिया तयार करण्यावर केंद्रित करते.

तज्ज्ञांच्या मते, भूगर्भातील पाण्याची पातळी घटणे, दीर्घकालीन उष्णता किंवा बदलते हवामान यांसारख्या घटकांमुळे झाडांवर ताण निर्माण होऊ शकतो. अशा वेळी झाडे अधिक बिया निर्माण करून पुढील पिढी टिकवण्याचा नैसर्गिक प्रयत्न करतात.

जांभळाच्या झाडांची मुळे जमिनीच्या खोल थरांपर्यंत पोहोचतात. त्यामुळे भूगर्भातील पाण्यातील बदलांचा परिणाम त्यांना लवकर जाणवू शकतो. याच कारणामुळे ग्रामीण भागातील अनेक ज्येष्ठ व्यक्ती जांभळांच्या भरघोस उत्पादनाकडे निसर्गाच्या संभाव्य इशाऱ्याच्या रूपात पाहतात.

मात्र, केवळ जांभळांचा सडा पडल्यामुळे दुष्काळ निश्चित होतो, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. पर्जन्यमान, हवामानातील बदल, भूजल पातळी आणि इतर अनेक घटकांचा त्यावर परिणाम होत असतो. तरीही निसर्गातील अशा घडामोडी आपल्याला पाण्याचा वापर जपून करण्याची आणि जलसंधारणाला प्राधान्य देण्याची आठवण करून देतात.

वाचकांनो, यंदा जांभळांचा गोडवा जरूर चाखा; पण निसर्गाने दिलेल्या संकेतांकडे दुर्लक्ष करू नका!