काळाच्या पडद्यावर अजरामर ठरलेला गब्बर! अमजद खान यांच्या अभिनयाचा दरारा आजही कायम

छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) दि १३ :- भेदक नजर, चेहऱ्यावरचं क्रूर हास्य, भारदस्त आवाज आणि अंगावर शहारे आणणारी संवादफेक... हिंदी चित्रपटसृष्टीतील खलनायकाची व्याख्याच बदलून टाकणारा एक चेहरा म्हणजे अमजद खान! ‘शोले’ चित्रपटातील गब्बर सिंगच्या भूमिकेतून त्यांनी भारतीय चित्रपटप्रेमींच्या मनावर जे अधिराज्य गाजवलं, ते आजही कायम आहे. १२ नोव्हेंबर १९४० रोजी जन्मलेल्या या महान अभिनेत्याची आज जयंती. त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देताना गब्बरच्या रूपातील त्यांचा अजरामर अभिनय पुन्हा एकदा डोळ्यांसमोर उभा राहतो.

अमजद खान यांना अभिनयाचा वारसा घरातूनच मिळाला. त्यांचे वडील जयंत हे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेते होते. लहानपणापासूनच अभिनयाची आवड असलेल्या अमजद खान यांनी अवघ्या अकराव्या वर्षी, १९५१ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘नाजनीन’ या चित्रपटातून बालकलाकार म्हणून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. पुढे रंगभूमीवर आपल्या अभिनयाची छाप पाडत असतानाच त्यांच्या आयुष्यात ‘शोले’ हा चित्रपट आला आणि त्यांच्या कारकिर्दीला ऐतिहासिक वळण मिळाले.

गब्बर सिंगच्या भूमिकेने बदलला इतिहास!

‘शोले’मधील गब्बर सिंगच्या भूमिकेसाठी सुरुवातीला डॅनी डेन्झोंगपा यांचा विचार करण्यात आला होता. मात्र, अखेर ही भूमिका अमजद खान यांच्या वाट्याला आली आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीला असा खलनायक मिळाला, जो पुढील अनेक दशकांपर्यंत प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहिला.

या भूमिकेसाठी अमजद खान यांनी चंबळच्या दरोडेखोरांच्या जीवनशैलीचा अभ्यास केला. त्यांच्या बोलण्यातील लकब, संवादफेकीची अनोखी लय, चेहऱ्यावरील विक्षिप्त हास्य आणि आवाजातील जरब यांचा सुरेख मिलाफ त्यांनी गब्बरच्या व्यक्तिरेखेत घडवून आणला.

‘कितने आदमी थे?’ यांसारख्या संवादांनी तर चित्रपटाच्या पडद्याबाहेरही इतिहास घडवला. अमिताभ बच्चन, धर्मेंद्र आणि संजीव कुमार यांसारख्या दिग्गज कलाकारांच्या मांदियाळीतही अमजद खान यांनी आपल्या अभिनयाची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. विशेष म्हणजे, चित्रपटातील खलनायक असूनही गब्बर सिंगची लोकप्रियता नायकांच्या तोडीस तोड ठरली.

खलनायकाच्या पलीकडेही होता अभिनयाचा आवाका!

अमजद खान यांची ओळख केवळ गब्बर सिंगपुरती मर्यादित नव्हती. सत्यजित रे यांच्या ‘शतरंज के खिलाडी’ चित्रपटातील नवाब वाजिद अली शाह यांची भूमिका त्यांच्या अभिनयातील संवेदनशीलता आणि विविधता दाखवणारी ठरली.

‘मुकद्दर का सिकंदर’, ‘कुर्बानी’, ‘लावारिस’, ‘नसीब’, ‘सत्ते पे सत्ता’, ‘कालिया’ आणि ‘चमेली की शादी’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी खलनायकी, विनोदी तसेच चरित्र भूमिका समर्थपणे साकारल्या. प्रत्येक भूमिकेला स्वतःची वेगळी ओळख देण्याची त्यांची हातोटी विलक्षण होती.

२७ जुलै १९९२ रोजी वयाच्या अवघ्या ५१ व्या वर्षी अमजद खान यांनी जगाचा निरोप घेतला. त्यांच्या निधनाने हिंदी चित्रपटसृष्टीने एक प्रतिभावान, अष्टपैलू आणि ताकदीचा अभिनेता गमावला.

पिढ्या बदलल्या, पडदे बदलले; पण गब्बर आजही जिवंत आहे!

काळ पुढे सरकला, चित्रपटसृष्टी बदलली, खलनायकांच्या व्यक्तिरेखाही बदलल्या. मात्र, अमजद खान यांनी साकारलेला गब्बर सिंग आजही तितकाच लोकप्रिय आहे. त्यांचे ते विक्षिप्त हास्य, डोळ्यांतील क्रूरता, आवाजातील दरारा आणि संवादफेकीची जादू आजच्या पिढीलाही आकर्षित करते.

काही कलाकार काळाच्या पडद्यावर दिसेनासे होतात, तर काही आपल्या अभिनयातून अजरामर होतात. अमजद खान हे त्यापैकीच एक! शरीराने ते आज आपल्यात नसले, तरी गब्बर सिंगच्या रूपाने ते प्रत्येक चित्रपटप्रेमीच्या मनात कायमचे जिवंत आहेत. 

महाराष्ट्र वाणी | 

सत्यासाठी निर्भीड | जनतेसाठी समर्पित